ವಿಭೂತಿ ಯೋಗ

श्री भगवानुवाच
भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥

śhrī bhagavān uvācha ।
bhūya eva mahā-bāho śhṛiṇu me paramaṁ vachaḥ ॥
yatte ’haṁ prīyamāṇāya vakṣhyāmi hita-kāmyayā

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥

na me viduḥ sura-gaṇāḥ prabhavaṁ na maharṣhayaḥ ।
aham ādir hi devānāṁ maharṣhīṇāṁ cha sarvaśhaḥ ॥

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

yo māmajam anādiṁ cha vetti loka-maheśhvaram ।
asammūḍhaḥ sa martyeṣhu sarva-pāpaiḥ pramuchyate ॥

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च॥

buddhir jñānam asammohaḥ kṣhamā satyaṁ damaḥ śhamaḥ ।
sukhaṁ duḥkhaṁ bhavo ’bhāvo bhayaṁ chābhayameva cha ॥

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥

ahiṁsā samatā tuṣṭis tapo dānaṁ yaśo 'yaśaḥ bhavanti bhāvā bhūtānāṁ matta eva pṛthag-vidhāḥ ।

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥

maharṣhayaḥ sapta pūrve chatvāro manavas tathā ।
mad-bhāvā mānasā jātā yeṣhāṁ loka imāḥ prajāḥ ॥

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥

etāṁ vibhūtiṁ yogaṁ cha mama yo vetti tattvataḥ ।
so ’vikampena yogena yujyate nātra sanśhayaḥ ॥

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥

ahaṁ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṁ pravartate ।
iti matvā bhajante māṁ budhā bhāva-samanvitāḥ ॥

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥

mach-chittā mad-gata-prāṇā bodhayantaḥ parasparam ।
kathayantaśh cha māṁ nityaṁ tuṣhyanti cha ramanti cha ॥

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥

teṣhāṁ satata-yuktānāṁ bhajatāṁ prīti-pūrvakam ।
dadāmi buddhi-yogaṁ taṁ yena mām upayānti te ॥

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥

teṣhām evānukampārtham aham ajñāna-jaṁ tamaḥ ।
nāśhayāmyātma-bhāva-stho jñāna-dīpena bhāsvatā ॥

अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥

arjuna uvācha ।
paraṁ brahma paraṁ dhāma pavitraṁ paramaṁ bhavān ॥
puruṣhaṁ śhāśhvataṁ divyam ādi-devam ajaṁ vibhum

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥

āhus tvām ṛiṣhayaḥ sarve devarṣhir nāradas tathā ।
asito devalo vyāsaḥ svayaṁ chaiva bravīṣhi me ॥

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।
न हि ते भगवन् व्यक्ितं विदुर्देवा न दानवाः॥

sarvam etad ṛitaṁ manye yan māṁ vadasi keśhava ।
na hi te bhagavan vyaktiṁ vidur devā na dānavāḥ ॥

स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥

swayam evātmanātmānaṁ vettha tvaṁ puruṣhottama ।
bhūta-bhāvana bhūteśha deva-deva jagat-pate ॥

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥

vaktum arhasyaśheṣheṇa divyā hyātma-vibhūtayaḥ ।
yābhir vibhūtibhir lokān imāṁs tvaṁ vyāpya tiṣhṭhasi ॥

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥

kathaṁ vidyām ahaṁ yogins tvāṁ sadā parichintayan ।
keṣhu keṣhu cha bhāveṣhu chintyo ’si bhagavan mayā ॥

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥

vistareṇātmano yogaṁ vibhūtiṁ cha janārdana ।
bhūyaḥ kathaya tṛiptir hi śhṛiṇvato nāsti me ’mṛitam ॥

श्री भगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥

śhrī bhagavān uvācha ।
hanta te kathayiṣhyāmi divyā hyātma-vibhūtayaḥ ॥
prādhānyataḥ kuru-śhreṣhṭha nāstyanto vistarasya me

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥

aham ātmā guḍākeśha sarva-bhūtāśhaya-sthitaḥ ।
aham ādiśh cha madhyaṁ cha bhūtānām anta eva cha ॥

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥

ādityānām ahaṁ viṣhṇur jyotiṣhāṁ ravir anśhumān ।
marīchir marutām asmi nakṣhatrāṇām ahaṁ śhaśhī ॥

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥

vedānāṁ sāma-vedo ’smi devānām asmi vāsavaḥ ।
indriyāṇāṁ manaśh chāsmi bhūtānām asmi chetanā ॥

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥

rudrāṇāṁ śhaṅkaraśh chāsmi vitteśho yakṣha-rakṣhasām ।
vasūnāṁ pāvakaśh chāsmi meruḥ śhikhariṇām aham ॥

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥

purodhasāṁ cha mukhyaṁ māṁ viddhi pārtha bṛihaspatim ।
senānīnām ahaṁ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ ॥

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥

maharṣhīṇāṁ bhṛigur ahaṁ girām asmyekam akṣharam ।
yajñānāṁ japa-yajño ’smi sthāvarāṇāṁ himālayaḥ ॥

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥

aśhvatthaḥ sarva-vṛikṣhāṇāṁ devarṣhīṇāṁ cha nāradaḥ ।
gandharvāṇāṁ chitrarathaḥ siddhānāṁ kapilo muniḥ ॥

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥

uchchaiḥśhravasam aśhvānāṁ viddhi mām amṛitodbhavam ।
airāvataṁ gajendrāṇāṁ narāṇāṁ cha narādhipam ॥

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥

āyudhānām ahaṁ vajraṁ dhenūnām asmi kāmadhuk ।
prajanaśh chāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ ॥

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।
पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥

anantaśh chāsmi nāgānāṁ varuṇo yādasām aham ।
pitṝīṇām aryamā chāsmi yamaḥ sanyamatām aham ॥

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥

prahlādaśh chāsmi daityānāṁ kālaḥ kalayatām aham ।
mṛigāṇāṁ cha mṛigendro ’haṁ vainateyaśh cha pakṣhiṇām ॥

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥

pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śhastra-bhṛitām aham ।
jhaṣhāṇāṁ makaraśh chāsmi srotasām asmi jāhnavī ॥

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥

sargāṇām ādir antaśh cha madhyaṁ chaivāham arjuna ।
adhyātma-vidyā vidyānāṁ vādaḥ pravadatām aham ॥

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥

अहमेवाक्षय: कालो धाताहं विश्वतोमुख: || 33|| ।
akṣharāṇām a-kāro ’smi dvandvaḥ sāmāsikasya cha ॥
aham evākṣhayaḥ kālo dhātāhaṁ viśhvato-mukhaḥ

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा॥

mṛityuḥ sarva-haraśh chāham udbhavaśh cha bhaviṣhyatām ।
kīrtiḥ śhrīr vāk cha nārīṇāṁ smṛitir medhā dhṛitiḥ kṣhamā ॥

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः॥

bṛihat-sāma tathā sāmnāṁ gāyatrī chhandasām aham ।
māsānāṁ mārga-śhīrṣho ’ham ṛitūnāṁ kusumākaraḥ ॥

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥

dyūtaṁ chhalayatām asmi tejas tejasvinām aham ।
jayo ’smi vyavasāyo ’smi sattvaṁ sattvavatām aham ॥

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥

vṛiṣhṇīnāṁ vāsudevo ’smi pāṇḍavānāṁ dhanañjayaḥ ।
munīnām apyahaṁ vyāsaḥ kavīnām uśhanā kaviḥ ॥

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥

daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣhatām ।
maunaṁ chaivāsmi guhyānāṁ jñānaṁ jñānavatām aham ॥

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्॥

yach chāpi sarva-bhūtānāṁ bījaṁ tad aham arjuna ।
na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṁ charācharam ॥

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥

nānto ’sti mama divyānāṁ vibhūtīnāṁ parantapa ।
eṣha tūddeśhataḥ prokto vibhūter vistaro mayā ॥

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्॥

yad yad vibhūtimat sattvaṁ śhrīmad ūrjitam eva vā ।
tat tad evāvagachchha tvaṁ mama tejo ’nśha-sambhavam ॥

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्॥

atha vā bahunaitena kiṁ jñātena tavārjuna ।
viṣhṭabhyāham idaṁ kṛitsnam ekānśhena sthito jagat ॥