ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿಭಾಗ ಯೋಗ

अर्जुन उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥

arjuna uvācha ।
prakṛitiṁ puruṣhaṁ chaiva kṣhetraṁ kṣhetra-jñam eva cha ॥
etad veditum ichchhāmi jñānaṁ jñeyaṁ cha keśhava

श्री भगवानुवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥

śhrī-bhagavān uvācha ।
idaṁ śharīraṁ kaunteya kṣhetram ity abhidhīyate ॥
etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣhetra-jña iti tad-vidaḥ

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥

kṣhetra-jñaṁ chāpi māṁ viddhi sarva-kṣhetreṣhu bhārata ।
kṣhetra-kṣhetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama ॥

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु॥

tat kṣhetraṁ yach cha yādṛik cha yad-vikāri yataśh cha yat ।
sa cha yo yat-prabhāvaśh cha tat samāsena me śhṛiṇu ॥

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्। ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्िचतैः॥

ṛiṣhibhir bahudhā gītaṁ chhandobhir vividhaiḥ pṛithak ।
brahma-sūtra-padaiśh chaiva hetumadbhir viniśhchitaiḥ ॥

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥

mahā-bhūtāny ahankāro buddhir avyaktam eva cha ।
indriyāṇi daśhaikaṁ cha pañcha chendriya-gocharāḥ ॥

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥

ichchhā dveṣhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaśh chetanā dhṛitiḥ ।
etat kṣhetraṁ samāsena sa-vikāram udāhṛitam ॥

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥

amānitvam adambhitvam ahinsā kṣhāntir ārjavam ।
āchāryopāsanaṁ śhauchaṁ sthairyam ātma-vinigrahaḥ ॥

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥

indriyārtheṣhu vairāgyam anahankāra eva cha ।
janma-mṛityu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣhānudarśhanam ॥

असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥

asaktir anabhiṣhvaṅgaḥ putra-dāra-gṛihādiṣhu ।
nityaṁ cha sama-chittatvam iṣhṭāniṣhṭopapattiṣhu ॥

मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥

mayi chānanya-yogena bhaktir avyabhichāriṇī ।
vivikta-deśha-sevitvam aratir jana-sansadi ॥

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥

adhyātma-jñāna-nityatvaṁ tattva-jñānārtha-darśhanam ।
etaj jñānam iti proktam ajñānaṁ yad ato ’nyathā ॥

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥

jñeyaṁ yat tat pravakṣhyāmi yaj jñātvāmṛitam aśhnute ।
anādi mat-paraṁ brahma na sat tan nāsad uchyate ॥

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥

sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat sarvato ’kṣhi-śhiro-mukham ।
sarvataḥ śhrutimal loke sarvam āvṛitya tiṣhṭhati ॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥

sarvendriya-guṇābhāsaṁ sarvendriya-vivarjitam ।
asaktaṁ sarva-bhṛich chaiva nirguṇaṁ guṇa-bhoktṛi cha ॥

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥

bahir antaśh cha bhūtānām acharaṁ charam eva cha ।
sūkṣhmatvāt tad avijñeyaṁ dūra-sthaṁ chāntike cha tat ॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्। भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥

avibhaktaṁ cha bhūteṣhu vibhaktam iva cha sthitam ।
bhūta-bhartṛi cha taj jñeyaṁ grasiṣhṇu prabhaviṣhṇu cha ॥

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥

jyotiṣhām api taj jyotis tamasaḥ param uchyate ।
jñānaṁ jñeyaṁ jñāna-gamyaṁ hṛidi sarvasya viṣhṭhitam ॥

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥

iti kṣhetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ choktaṁ samāsataḥ ।
mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate ॥

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्॥

prakṛitiṁ puruṣhaṁ chaiva viddhy anādī ubhāv api ।
vikārānśh cha guṇānśh chaiva viddhi prakṛiti-sambhavān ॥

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥

kārya-kāraṇa-kartṛitve hetuḥ prakṛitir uchyate ।
puruṣhaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛitve hetur uchyate ॥

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्। कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥

puruṣhaḥ prakṛiti-stho hi bhuṅkte prakṛiti-jān guṇān ।
kāraṇaṁ guṇa-saṅgo ’sya sad-asad-yoni-janmasu ॥

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥

upadraṣhṭānumantā cha bhartā bhoktā maheśhvaraḥ ।
paramātmeti chāpy ukto dehe ’smin puruṣhaḥ paraḥ ॥

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह। सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥

ya evaṁ vetti puruṣhaṁ prakṛitiṁ cha guṇaiḥ saha ।
sarvathā vartamāno ’pi na sa bhūyo ’bhijāyate ॥

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥

dhyānenātmani paśhyanti kechid ātmānam ātmanā ।
anye sānkhyena yogena karma-yogena chāpare ॥

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥

anye tv evam ajānantaḥ śhrutvānyebhya upāsate ।
te ’pi chātitaranty eva mṛityuṁ śhruti-parāyaṇāḥ ॥

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्। क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥

yāvat sañjāyate kiñchit sattvaṁ sthāvara-jaṅgamam ।
kṣhetra-kṣhetrajña-sanyogāt tad viddhi bharatarṣhabha ॥

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥

samaṁ sarveṣhu bhūteṣhu tiṣhṭhantaṁ parameśhvaram ।
vinaśhyatsv avinaśhyantaṁ yaḥ paśhyati sa paśhyati ॥

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्। न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥

samaṁ paśhyan hi sarvatra samavasthitam īśhvaram ।
na hinasty ātmanātmānaṁ tato yāti parāṁ gatim ॥

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति॥

prakṛityaiva cha karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśhaḥ ।
yaḥ paśhyati tathātmānam akartāraṁ sa paśhyati ॥

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति। तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥

yadā bhūta-pṛithag-bhāvam eka-stham anupaśhyati ।
tata eva cha vistāraṁ brahma sampadyate tadā ॥

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥

anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ ।
śharīra-stho ’pi kaunteya na karoti na lipyate ॥

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥

yathā sarva-gataṁ saukṣhmyād ākāśhaṁ nopalipyate ।
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ॥

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥

yathā prakāśhayaty ekaḥ kṛitsnaṁ lokam imaṁ raviḥ ।
kṣhetraṁ kṣhetrī tathā kṛitsnaṁ prakāśhayati bhārata ॥

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥

kṣhetra-kṣhetrajñayor evam antaraṁ jñāna-chakṣhuṣhā ।
bhūta-prakṛiti-mokṣhaṁ cha ye vidur yānti te param ॥