ಗುಣತ್ರಯ ವಿಭಾಗ ಯೋಗ

श्री भगवानुवाचपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्। यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥

śhrī-bhagavān uvācha ।
paraṁ bhūyaḥ pravakṣhyāmi jñānānāṁ jñānam uttamam ॥
yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṁ siddhim ito gatāḥ

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥

idaṁ jñānam upāśhritya mama sādharmyam āgatāḥ ।
sarge ’pi nopajāyante pralaye na vyathanti cha ॥

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्। संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥

mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṁ dadhāmy aham ।
sambhavaḥ sarva-bhūtānāṁ tato bhavati bhārata ॥

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥

sarva-yoniṣhu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ ।
tāsāṁ brahma mahad yonir ahaṁ bīja-pradaḥ pitā ॥

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः। निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥

sattvaṁ rajas tama iti guṇāḥ prakṛiti-sambhavāḥ ।
nibadhnanti mahā-bāho dehe dehinam avyayam ॥

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्। सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥

tatra sattvaṁ nirmalatvāt prakāśhakam anāmayam ।
sukha-saṅgena badhnāti jñāna-saṅgena chānagha ॥

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥

rajo rāgātmakaṁ viddhi tṛiṣhṇā-saṅga-samudbhavam ।
tan nibadhnāti kaunteya karma-saṅgena dehinam ॥

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्। प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥

tamas tv ajñāna-jaṁ viddhi mohanaṁ sarva-dehinām ।
pramādālasya-nidrābhis tan nibadhnāti bhārata ॥

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥

sattvaṁ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata ।
jñānam āvṛitya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta ॥

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥

rajas tamaśh chābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata ।
rajaḥ sattvaṁ tamaśh chaiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā ॥

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥

sarva-dvāreṣhu dehe ’smin prakāśha upajāyate ।
jñānaṁ yadā tadā vidyād vivṛiddhaṁ sattvam ity uta ॥

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा। रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥

lobhaḥ pravṛittir ārambhaḥ karmaṇām aśhamaḥ spṛihā ।
rajasy etāni jāyante vivṛiddhe bharatarṣhabha ॥

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥

aprakāśho ’pravṛittiśh cha pramādo moha eva cha ।
tamasy etāni jāyante vivṛiddhe kuru-nandana ॥

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्। तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते॥

yadā sattve pravṛiddhe tu pralayaṁ yāti deha-bhṛit ।
tadottama-vidāṁ lokān amalān pratipadyate ॥

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥

rajasi pralayaṁ gatvā karma-saṅgiṣhu jāyate ।
tathā pralīnas tamasi mūḍha-yoniṣhu jāyate ॥

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्। रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥

karmaṇaḥ sukṛitasyāhuḥ sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam ।
rajasas tu phalaṁ duḥkham ajñānaṁ tamasaḥ phalam ॥

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥

sattvāt sañjāyate jñānaṁ rajaso lobha eva cha ।
pramāda-mohau tamaso bhavato ’jñānam eva cha ॥

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥

ūrdhvaṁ gachchhanti sattva-sthā madhye tiṣhṭhanti rājasāḥ ।
jaghanya-guṇa-vṛitti-sthā adho gachchhanti tāmasāḥ ॥

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति। गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥

nānyaṁ guṇebhyaḥ kartāraṁ yadā draṣhṭānupaśhyati ।
guṇebhyaśh cha paraṁ vetti mad-bhāvaṁ so ’dhigachchhati ॥

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्। जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥

guṇān etān atītya trīn dehī deha-samudbhavān ।
janma-mṛityu-jarā-duḥkhair vimukto ’mṛitam aśhnute ॥

अर्जुन उवाचकैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते॥

arjuna uvācha ।
kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho ॥
kim āchāraḥ kathaṁ chaitāns trīn guṇān ativartate

श्री भगवानुवाचप्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव। न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥

śhrī-bhagavān uvācha ।
prakāśhaṁ cha pravṛittiṁ cha moham eva cha pāṇḍava ॥
na dveṣhṭi sampravṛittāni na nivṛittāni kāṅkṣhati

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते। गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥

udāsīna-vad āsīno guṇair yo na vichālyate ।
guṇā vartanta ity evaṁ yo ’vatiṣhṭhati neṅgate ॥

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥

sama-duḥkha-sukhaḥ sva-sthaḥ sama-loṣhṭāśhma-kāñchanaḥ ।
tulya-priyāpriyo dhīras tulya-nindātma-sanstutiḥ ॥

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥

mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāri-pakṣhayoḥ ।
sarvārambha-parityāgī guṇātītaḥ sa uchyate ॥

मां च योऽव्यभिचारेण भक्ितयोगेन सेवते। स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥

māṁ cha yo ’vyabhichāreṇa bhakti-yogena sevate ।
sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate ॥

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥

brahmaṇo hi pratiṣhṭhāham amṛitasyāvyayasya cha ।
śhāśhvatasya cha dharmasya sukhasyaikāntikasya cha ॥