ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯ ವಿಭಾಗ ಯೋಗ

अर्जुन उवाचये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥

arjuna uvācha ।
ye śhāstra-vidhim utsṛijya yajante śhraddhayānvitāḥ ॥
teṣhāṁ niṣhṭhā tu kā kṛiṣhṇa sattvam āho rajas tamaḥ

श्री भगवानुवाचत्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु॥

śhrī-bhagavān uvācha ।
tri-vidhā bhavati śhraddhā dehināṁ sā svabhāva-jā ॥
sāttvikī rājasī chaiva tāmasī cheti tāṁ śhṛiṇu

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत। श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥

sattvānurūpā sarvasya śhraddhā bhavati bhārata ।
śhraddhā-mayo ‘yaṁ puruṣho yo yach-chhraddhaḥ sa eva saḥ ॥

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥

yajante sāttvikā devān yakṣha-rakṣhānsi rājasāḥ ।
pretān bhūta-gaṇānśh chānye yajante tāmasā janāḥ ॥

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥

aśhāstra-vihitaṁ ghoraṁ tapyante ye tapo janāḥ ।
dambhāhankāra-sanyuktāḥ kāma-rāga-balānvitāḥ ॥

कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥

karṣhayantaḥ śharīra-sthaṁ bhūta-grāmam achetasaḥ ।
māṁ chaivāntaḥ śharīra-sthaṁ tān viddhy āsura-niśhchayān ॥

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः। यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु॥

āhāras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaḥ ।
yajñas tapas tathā dānaṁ teṣhāṁ bhedam imaṁ śhṛiṇu ॥

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः। रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः॥

āyuḥ-sattva-balārogya-sukha-prīti-vivardhanāḥ ।
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛidyā āhārāḥ sāttvika-priyāḥ ॥

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः। आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥

kaṭv-amla-lavaṇāty-uṣhṇa- tīkṣhṇa-rūkṣha-vidāhinaḥ ।
āhārā rājasasyeṣhṭā duḥkha-śhokāmaya-pradāḥ ॥

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्। उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥

yāta-yāmaṁ gata-rasaṁ pūti paryuṣhitaṁ cha yat ।
uchchhiṣhṭam api chāmedhyaṁ bhojanaṁ tāmasa-priyam ॥

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥

aphalākāṅkṣhibhir yajño vidhi-driṣhṭo ya ijyate ।
yaṣhṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ॥

अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्। इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥

abhisandhāya tu phalaṁ dambhārtham api chaiva yat ।
ijyate bharata-śhreṣhṭha taṁ yajñaṁ viddhi rājasam ॥

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्। श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥

vidhi-hīnam asṛiṣhṭānnaṁ mantra-hīnam adakṣhiṇam ।
śhraddhā-virahitaṁ yajñaṁ tāmasaṁ parichakṣhate ॥

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्। ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥

deva-dwija-guru-prājña- pūjanaṁ śhaucham ārjavam ।
brahmacharyam ahinsā cha śhārīraṁ tapa uchyate ॥

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥

anudvega-karaṁ vākyaṁ satyaṁ priya-hitaṁ cha yat ।
svādhyāyābhyasanaṁ chaiva vāṅ-mayaṁ tapa uchyate ॥

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः। भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥

manaḥ-prasādaḥ saumyatvaṁ maunam ātma-vinigrahaḥ ।
bhāva-sanśhuddhir ity etat tapo mānasam uchyate ॥

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ित्रविधं नरैः। अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥

śhraddhayā parayā taptaṁ tapas tat tri-vidhaṁ naraiḥ ।
aphalākāṅkṣhibhir yuktaiḥ sāttvikaṁ parichakṣhate ॥

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्। क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥

satkāra-māna-pūjārthaṁ tapo dambhena chaiva yat ।
kriyate tad iha proktaṁ rājasaṁ chalam adhruvam ॥

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः। परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥

mūḍha-grāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ ।
parasyotsādanārthaṁ vā tat tāmasam udāhṛitam ॥

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥

dātavyam iti yad dānaṁ dīyate ‘nupakāriṇe ।
deśhe kāle cha pātre cha tad dānaṁ sāttvikaṁ smṛitam ॥

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः। दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥

yat tu pratyupakārārthaṁ phalam uddiśhya vā punaḥ ।
dīyate cha parikliṣhṭaṁ tad dānaṁ rājasaṁ smṛitam ॥

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥

adeśha-kāle yad dānam apātrebhyaśh cha dīyate ।
asat-kṛitam avajñātaṁ tat tāmasam udāhṛitam ॥

तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः। ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा॥

oṁ tat sad iti nirdeśho brahmaṇas tri-vidhaḥ smṛitaḥ ।
brāhmaṇās tena vedāśh cha yajñāśh cha vihitāḥ purā ॥

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः। प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्॥

tasmād oṁ ity udāhṛitya yajña-dāna-tapaḥ-kriyāḥ ।
pravartante vidhānoktāḥ satataṁ brahma-vādinām ॥

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षि॥

tad ity anabhisandhāya phalaṁ yajña-tapaḥ-kriyāḥ ।
dāna-kriyāśh cha vividhāḥ kriyante mokṣha-kāṅkṣhibhiḥ ॥

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते। प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥

sad-bhāve sādhu-bhāve cha sad ity etat prayujyate ।
praśhaste karmaṇi tathā sach-chhabdaḥ pārtha yujyate ॥

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते। कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥

yajñe tapasi dāne cha sthitiḥ sad iti chochyate ।
karma chaiva tad-arthīyaṁ sad ity evābhidhīyate ॥

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥

aśhraddhayā hutaṁ dattaṁ tapas taptaṁ kṛitaṁ cha yat ।
asad ity uchyate pārtha na cha tat pretya no iha ॥