ಕರ್ಮ ಯೋಗ

अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥

arjuna uvācha ।
jyāyasī chet karmaṇas te matā buddhir janārdana ॥
tat kiṁ karmaṇi ghore māṁ niyojayasi keśhava

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
तदेकं वद निश्िचत्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥

vyāmiśhreṇeva vākyena buddhiṁ mohayasīva me ।
tad ekaṁ vada niśhchitya yena śhreyo ’ham āpnuyām ॥

श्री भगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥

śhrī bhagavān uvācha ।
loke’smin dvi-vidhā niṣhṭhā purā proktā mayānagha ॥
jñāna-yogena sāṅkhyānāṁ karma-yogena yoginām

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥

na karmaṇām anārambhān naiṣhkarmyaṁ puruṣho ’śhnute ।
na cha sannyasanād eva siddhiṁ samadhigachchhati ॥

न हि कश्िचत्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥

na hi kaśhchit kṣhaṇam api jātu tiṣhṭhatyakarma-kṛit ।
kāryate hyavaśhaḥ karma sarvaḥ prakṛiti-jair guṇaiḥ ॥

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥

karmendriyāṇi sanyamya ya āste manasā smaran ।
indriyārthān vimūḍhātmā mithyāchāraḥ sa uchyate ॥

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥

yas tvindriyāṇi manasā niyamyārabhate ’rjuna ।
karmendriyaiḥ karma-yogam asaktaḥ sa viśhiṣhyate ॥

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥

niyataṁ kuru karma tvaṁ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ ।
śharīra-yātrāpi cha te na prasiddhyed akarmaṇaḥ ॥

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर॥

yajñārthāt karmaṇo ’nyatra loko ’yaṁ karma-bandhanaḥ ।
tad-arthaṁ karma kaunteya mukta-saṅgaḥ samāchara ॥

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥

saha-yajñāḥ prajāḥ sṛiṣhṭvā purovācha prajāpatiḥ ।
anena prasaviṣhyadhvam eṣha vo ’stviṣhṭa-kāma-dhuk ॥

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥

devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ ।
parasparaṁ bhāvayantaḥ śhreyaḥ param avāpsyatha ॥

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥

iṣhṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajña-bhāvitāḥ ।
tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ॥

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥

yajña-śhiṣhṭāśhinaḥ santo muchyante sarva-kilbiṣhaiḥ ।
bhuñjate te tvaghaṁ pāpā ye pachantyātma-kāraṇāt ॥

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥

annād bhavanti bhūtāni parjanyād anna-sambhavaḥ ।
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karma-samudbhavaḥ ॥

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥

karma brahmodbhavaṁ viddhi brahmākṣhara-samudbhavam ।
tasmāt sarva-gataṁ brahma nityaṁ yajñe pratiṣhṭhitam ॥

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥

evaṁ pravartitaṁ chakraṁ nānuvartayatīha yaḥ ।
aghāyur indriyārāmo moghaṁ pārtha sa jīvati ॥

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥

yas tvātma-ratir eva syād ātma-tṛiptaśh cha mānavaḥ ।
ātmanyeva cha santuṣhṭas tasya kāryaṁ na vidyate ॥

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्िचदर्थव्यपाश्रयः॥

naiva tasya kṛitenārtho nākṛiteneha kaśhchana ।
na chāsya sarva-bhūteṣhu kaśhchid artha-vyapāśhrayaḥ ॥

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥

tasmād asaktaḥ satataṁ kāryaṁ karma samāchara ।
asakto hyācharan karma param āpnoti pūruṣhaḥ ॥

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि॥

karmaṇaiva hi sansiddhim āsthitā janakādayaḥ ।
loka-saṅgraham evāpi sampaśhyan kartum arhasi ॥

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥

yad yad ācharati śhreṣhṭhas tat tad evetaro janaḥ ।
sa yat pramāṇaṁ kurute lokas tad anuvartate ॥

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥

na me pārthāsti kartavyaṁ triṣhu lokeṣhu kiñchana ।
nānavāptam avāptavyaṁ varta eva cha karmaṇi ॥

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥

yadi hyahaṁ na varteyaṁ jātu karmaṇyatandritaḥ ।
mama vartmānuvartante manuṣhyāḥ pārtha sarvaśhaḥ ॥

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥

utsīdeyur ime lokā na kuryāṁ karma ched aham ।
sankarasya cha kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ ॥

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्िचकीर्षुर्लोकसंग्रहम्॥

saktāḥ karmaṇyavidvānso yathā kurvanti bhārata ।
kuryād vidvāns tathāsaktaśh chikīrṣhur loka-saṅgraham ॥

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥

na buddhi-bhedaṁ janayed ajñānāṁ karma-saṅginām ।
joṣhayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācharan ॥

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते॥

prakṛiteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśhaḥ ।
ahankāra-vimūḍhātmā kartāham iti manyate ॥

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥

tattva-vit tu mahā-bāho guṇa-karma-vibhāgayoḥ ।
guṇā guṇeṣhu vartanta iti matvā na sajjate ॥

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥

prakṛiter guṇa-sammūḍhāḥ sajjante guṇa-karmasu ।
tān akṛitsna-vido mandān kṛitsna-vin na vichālayet ॥

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥

mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātma-chetasā ।
nirāśhīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigata-jvaraḥ ॥

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥

ye me matam idaṁ nityam anutiṣhṭhanti mānavāḥ ।
śhraddhāvanto ’nasūyanto muchyante te ’pi karmabhiḥ ॥

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥

ye tvetad abhyasūyanto nānutiṣhṭhanti me matam ।
sarva-jñāna-vimūḍhāns tān viddhi naṣhṭān achetasaḥ ॥

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥

sadṛiśhaṁ cheṣhṭate svasyāḥ prakṛiter jñānavān api ।
prakṛitiṁ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṁ kariṣhyati ॥

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥

indriyasyendriyasyārthe rāga-dveṣhau vyavasthitau ।
tayor na vaśham āgachchhet tau hyasya paripanthinau ॥

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥

śhreyān swa-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣhṭhitāt ।
swa-dharme nidhanaṁ śhreyaḥ para-dharmo bhayāvahaḥ ॥

अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥

arjuna uvācha ।
atha kena prayukto ’yaṁ pāpaṁ charati pūruṣhaḥ ॥
anichchhann api vārṣhṇeya balād iva niyojitaḥ

श्री भगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥

śhrī bhagavān uvācha ।
kāma eṣha krodha eṣha rajo-guṇa-samudbhavaḥ ॥
mahāśhano mahā-pāpmā viddhyenam iha vairiṇam

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥

dhūmenāvriyate vahnir yathādarśho malena cha ।
yatholbenāvṛito garbhas tathā tenedam āvṛitam ॥

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥

āvṛitaṁ jñānam etena jñānino nitya-vairiṇā ।
kāma-rūpeṇa kaunteya duṣhpūreṇānalena cha ॥

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥

indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣhṭhānam uchyate ।
etair vimohayatyeṣha jñānam āvṛitya dehinam ॥

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥

tasmāt tvam indriyāṇyādau niyamya bharatarṣhabha ।
pāpmānaṁ prajahi hyenaṁ jñāna-vijñāna-nāśhanam ॥

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥

indriyāṇi parāṇyāhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ ।
manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ ॥

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥

evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā sanstabhyātmānam ātmanā ।
jahi śhatruṁ mahā-bāho kāma-rūpaṁ durāsadam ॥