ಜ್ಞಾನ ಕರ್ಮ ಸನ್ಯಾಸ ಯೋಗ

श्री भगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥

śhrī bhagavān uvācha ।
imaṁ vivasvate yogaṁ proktavān aham avyayam ॥
vivasvān manave prāha manur ikṣhvākave ’bravīt

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥

evaṁ paramparā-prāptam imaṁ rājarṣhayo viduḥ ।
sa kāleneha mahatā yogo naṣhṭaḥ parantapa ॥

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥

sa evāyaṁ mayā te ’dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ ।
bhakto ’si me sakhā cheti rahasyaṁ hyetad uttamam ॥

अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥

arjuna uvācha ।
aparaṁ bhavato janma paraṁ janma vivasvataḥ ॥
katham etad vijānīyāṁ tvam ādau proktavān iti

श्री भगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥

śhrī bhagavān uvācha ।
bahūni me vyatītāni janmāni tava chārjuna ॥
tānyahaṁ veda sarvāṇi na tvaṁ vettha parantapa

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया॥

ajo ’pi sannavyayātmā bhūtānām īśhvaro ’pi san ।
prakṛitiṁ svām adhiṣhṭhāya sambhavāmyātma-māyayā ॥

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥

yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata ।
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sṛijāmyaham ॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे॥

paritrāṇāya sādhūnāṁ vināśhāya cha duṣhkṛitām ।
dharma-sansthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ॥

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥

janma karma cha me divyam evaṁ yo vetti tattvataḥ ।
tyaktvā dehaṁ punar janma naiti mām eti so ’rjuna ॥

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥

vīta-rāga-bhaya-krodhā man-mayā mām upāśhritāḥ ।
bahavo jñāna-tapasā pūtā mad-bhāvam āgatāḥ ॥

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥

ye yathā māṁ prapadyante tāns tathaiva bhajāmyaham ।
mama vartmānuvartante manuṣhyāḥ pārtha sarvaśhaḥ ॥

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥

kāṅkṣhantaḥ karmaṇāṁ siddhiṁ yajanta iha devatāḥ ।
kṣhipraṁ hi mānuṣhe loke siddhir bhavati karmajā ॥

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥

chātur-varṇyaṁ mayā sṛiṣhṭaṁ guṇa-karma-vibhāgaśhaḥ ।
tasya kartāram api māṁ viddhyakartāram avyayam ॥

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥

na māṁ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛihā ।
iti māṁ yo ’bhijānāti karmabhir na sa badhyate ॥

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥

evaṁ jñātvā kṛitaṁ karma pūrvair api mumukṣhubhiḥ ।
kuru karmaiva tasmāttvaṁ pūrvaiḥ pūrvataraṁ kṛitam ॥

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥

kiṁ karma kim akarmeti kavayo ’pyatra mohitāḥ ।
tat te karma pravakṣhyāmi yaj jñātvā mokṣhyase ’śhubhāt ॥

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥

karmaṇo hyapi boddhavyaṁ boddhavyaṁ cha vikarmaṇaḥ ।
akarmaṇaśh cha boddhavyaṁ gahanā karmaṇo gatiḥ ॥

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥

karmaṇyakarma yaḥ paśhyed akarmaṇi cha karma yaḥ ।
sa buddhimān manuṣhyeṣhu sa yuktaḥ kṛitsna-karma-kṛit ॥

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥

yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṅkalpa-varjitāḥ ।
jñānāgni-dagdha-karmāṇaṁ tam āhuḥ paṇḍitaṁ budhāḥ ॥

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥

tyaktvā karma-phalāsaṅgaṁ nitya-tṛipto nirāśhrayaḥ ।
karmaṇyabhipravṛitto ’pi naiva kiñchit karoti saḥ ॥

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥

nirāśhīr yata-chittātmā tyakta-sarva-parigrahaḥ ।
śhārīraṁ kevalaṁ karma kurvan nāpnoti kilbiṣham ॥

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते॥

yadṛichchhā-lābha-santuṣhṭo dvandvātīto vimatsaraḥ ।
samaḥ siddhāvasiddhau cha kṛitvāpi na nibadhyate ॥

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥

gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-chetasaḥ ।
yajñāyācharataḥ karma samagraṁ pravilīyate ॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥

brahmārpaṇaṁ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam ।
brahmaiva tena gantavyaṁ brahma-karma-samādhinā ॥

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥

daivam evāpare yajñaṁ yoginaḥ paryupāsate ।
brahmāgnāvapare yajñaṁ yajñenaivopajuhvati ॥

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥

śhrotrādīnīndriyāṇyanye sanyamāgniṣhu juhvati ।
śhabdādīn viṣhayānanya indriyāgniṣhu juhvati ॥

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥

sarvāṇīndriya-karmāṇi prāṇa-karmāṇi chāpare ।
ātma-sanyama-yogāgnau juhvati jñāna-dīpite ॥

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥

dravya-yajñās tapo-yajñā yoga-yajñās tathāpare ।
swādhyāya-jñāna-yajñāśh cha yatayaḥ sanśhita-vratāḥ ॥

अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥

apāne juhvati prāṇaṁ prāṇe ’pānaṁ tathāpare ।
prāṇāpāna-gatī ruddhvā prāṇāyāma-parāyaṇāḥ ॥
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣhu juhvati
sarve ’pyete yajña-vido yajña-kṣhapita-kalmaṣhāḥ

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥

apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati ।
sarve py 'ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ ॥

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतो़ऽन्यः कुरुसत्तम॥

yajña-śhiṣhṭāmṛita-bhujo yānti brahma sanātanam ।
nāyaṁ loko ’styayajñasya kuto ’nyaḥ kuru-sattama ॥

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥

evaṁ bahu-vidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe ।
karma-jān viddhi tān sarvān evaṁ jñātvā vimokṣhyase ॥

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥

śhreyān dravya-mayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa ।
sarvaṁ karmākhilaṁ pārtha jñāne parisamāpyate ॥

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः॥

tad viddhi praṇipātena paripraśhnena sevayā ।
upadekṣhyanti te jñānaṁ jñāninas tattva-darśhinaḥ ॥

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥

yaj jñātvā na punar moham evaṁ yāsyasi pāṇḍava ।
yena bhūtānyaśheṣheṇa drakṣhyasyātmanyatho mayi ॥

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥

api ched asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpa-kṛit-tamaḥ ।
sarvaṁ jñāna-plavenaiva vṛijinaṁ santariṣhyasi ॥

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥

yathaidhānsi samiddho ’gnir bhasma-sāt kurute ’rjuna ।
jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasma-sāt kurute tathā ॥

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥

na hi jñānena sadṛiśhaṁ pavitramiha vidyate ।
tatsvayaṁ yogasansiddhaḥ kālenātmani vindati ॥

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥

śhraddhāvān labhate jñānaṁ tat-paraḥ sanyatendriyaḥ ।
jñānaṁ labdhvā parāṁ śhāntim achireṇādhigachchhati ॥

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥

ajñaśh chāśhraddadhānaśh cha sanśhayātmā vinaśhyati ।
nāyaṁ loko ’sti na paro na sukhaṁ sanśhayātmanaḥ ॥

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥

yoga-sannyasta-karmāṇaṁ jñāna-sañchhinna-sanśhayam ।
ātmavantaṁ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya ॥

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥

tasmād ajñāna-sambhūtaṁ hṛit-sthaṁ jñānāsinātmanaḥ ।
chhittvainaṁ sanśhayaṁ yogam ātiṣhṭhottiṣhṭha bhārata ॥