ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ

श्री भगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥

śhrī bhagavān uvācha ।
anāśhritaḥ karma-phalaṁ kāryaṁ karma karoti yaḥ ॥
sa sannyāsī cha yogī cha na niragnir na chākriyaḥ

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥

yaṁ sannyāsam iti prāhur yogaṁ taṁ viddhi pāṇḍava ।
na hyasannyasta-saṅkalpo yogī bhavati kaśhchana ॥

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥

ārurukṣhor muner yogaṁ karma kāraṇam uchyate ।
yogārūḍhasya tasyaiva śhamaḥ kāraṇam uchyate ॥

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥

yadā hi nendriyārtheṣhu na karmasv-anuṣhajjate ।
sarva-saṅkalpa-sannyāsī yogārūḍhas tadochyate ॥

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥

uddhared ātmanātmānaṁ nātmānam avasādayet ।
ātmaiva hyātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ ॥

बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥

bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ ।
anātmanas tu śhatrutve vartetātmaiva śhatru-vat ॥

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥

jitātmanaḥ praśhāntasya paramātmā samāhitaḥ ।
śhītoṣhṇa-sukha-duḥkheṣhu tathā mānāpamānayoḥ ॥

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥

jñāna-vijñāna-tṛiptātmā kūṭa-stho vijitendriyaḥ ।
yukta ityuchyate yogī sama-loṣhṭāśhma-kāñchanaḥ ॥

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥

suhṛin-mitrāryudāsīna-madhyastha-dveṣhya-bandhuṣhu ।
sādhuṣhvapi cha pāpeṣhu sama-buddhir viśhiṣhyate ॥

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥

yogī yuñjīta satatam ātmānaṁ rahasi sthitaḥ ।
ekākī yata-chittātmā nirāśhīr aparigrahaḥ ॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥

śhuchau deśhe pratiṣhṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ ।
nātyuchchhritaṁ nāti-nīchaṁ chailājina-kuśhottaram ॥

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥

tatraikāgraṁ manaḥ kṛitvā yata-chittendriya-kriyaḥ ।
upaviśhyāsane yuñjyād yogam ātma-viśhuddhaye ॥

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥

samaṁ kāya-śhiro-grīvaṁ dhārayann achalaṁ sthiraḥ ।
samprekṣhya nāsikāgraṁ svaṁ diśhaśh chānavalokayan ॥

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥

praśhāntātmā vigata-bhīr brahmachāri-vrate sthitaḥ ।
manaḥ sanyamya mach-chitto yukta āsīta mat-paraḥ ॥

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥

yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī niyata-mānasaḥ ।
śhantiṁ nirvāṇa-paramāṁ mat-sansthām adhigachchhati ॥

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥

nātyaśhnatastu yogo ’sti na chaikāntam anaśhnataḥ ।
na chāti-svapna-śhīlasya jāgrato naiva chārjuna ॥

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥

yuktāhāra-vihārasya yukta-cheṣhṭasya karmasu ।
yukta-svapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkha-hā ॥

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥

yadā viniyataṁ chittam ātmanyevāvatiṣhṭhate ।
niḥspṛihaḥ sarva-kāmebhyo yukta ityuchyate tadā ॥

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥

yathā dīpo nivāta-stho neṅgate sopamā smṛitā ।
yogino yata-chittasya yuñjato yogam ātmanaḥ ॥

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥

yatroparamate chittaṁ niruddhaṁ yoga-sevayā ।
yatra chaivātmanātmānaṁ paśhyann ātmani tuṣhyati ॥

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥

sukham ātyantikaṁ yat tad buddhi-grāhyam atīndriyam ।
vetti yatra na chaivāyaṁ sthitaśh chalati tattvataḥ ॥

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥

yaṁ labdhvā chāparaṁ lābhaṁ manyate nādhikaṁ tataḥ ।
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vichālyate ॥

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥

taṁ vidyād duḥkha-sanyoga-viyogaṁ yogasaṅjñitam ।
sa niśhchayena yoktavyo yogo ’nirviṇṇa-chetasā ॥

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥

saṅkalpa-prabhavān kāmāns tyaktvā sarvān aśheṣhataḥ ।
manasaivendriya-grāmaṁ viniyamya samantataḥ ॥

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥

śhanaiḥ śhanair uparamed buddhyā dhṛiti-gṛihītayā ।
ātma-sansthaṁ manaḥ kṛitvā na kiñchid api chintayet ॥

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥

yato yato niśhcharati manaśh chañchalam asthiram ।
tatas tato niyamyaitad ātmanyeva vaśhaṁ nayet ॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥

praśhānta-manasaṁ hyenaṁ yoginaṁ sukham uttamam ।
upaiti śhānta-rajasaṁ brahma-bhūtam akalmaṣham ॥

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥

yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī vigata-kalmaṣhaḥ ।
sukhena brahma-sansparśham atyantaṁ sukham aśhnute ॥

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥

sarva-bhūta-stham ātmānaṁ sarva-bhūtāni chātmani ।
īkṣhate yoga-yuktātmā sarvatra sama-darśhanaḥ ॥

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥

yo māṁ paśhyati sarvatra sarvaṁ cha mayi paśhyati ।
tasyāhaṁ na praṇaśhyāmi sa cha me na praṇaśhyati ॥

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥

sarva-bhūta-sthitaṁ yo māṁ bhajatyekatvam āsthitaḥ ।
sarvathā vartamāno ’pi sa yogī mayi vartate ॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः॥

ātmaupamyena sarvatra samaṁ paśhyati yo ’rjuna ।
sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ sa yogī paramo mataḥ ॥

अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥

arjuna uvācha ।
yo ’yaṁ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana ॥
etasyāhaṁ na paśhyāmi chañchalatvāt sthitiṁ sthirām

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥

chañchalaṁ hi manaḥ kṛiṣhṇa pramāthi balavad dṛiḍham ।
tasyāhaṁ nigrahaṁ manye vāyor iva su-duṣhkaram ॥

श्री भगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥

śhrī bhagavān uvācha ।
asanśhayaṁ mahā-bāho mano durnigrahaṁ chalam ॥
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa cha gṛihyate

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥

asaṅyatātmanā yogo duṣhprāpa iti me matiḥ ।
vaśhyātmanā tu yatatā śhakyo ’vāptum upāyataḥ ॥

अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥

arjuna uvācha ।
ayatiḥ śhraddhayopeto yogāch chalita-mānasaḥ ॥
aprāpya yoga-sansiddhiṁ kāṅ gatiṁ kṛiṣhṇa gachchhati

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥

kachchin nobhaya-vibhraṣhṭaśh chhinnābhram iva naśhyati ।
apratiṣhṭho mahā-bāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ॥

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥

etan me sanśhayaṁ kṛiṣhṇa chhettum arhasyaśheṣhataḥ ।
tvad-anyaḥ sanśhayasyāsya chhettā na hyupapadyate ॥

श्री भगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
नहि कल्याणकृत्कश्िचद्दुर्गतिं तात गच्छति॥

śhrī bhagavān uvācha ।
pārtha naiveha nāmutra vināśhas tasya vidyate ॥
na hi kalyāṇa-kṛit kaśhchid durgatiṁ tāta gachchhati

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥

prāpya puṇya-kṛitāṁ lokān uṣhitvā śhāśhvatīḥ samāḥ ।
śhuchīnāṁ śhrīmatāṁ gehe yoga-bhraṣhṭo’bhijāyate ॥

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥

atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām ।
etad dhi durlabhataraṁ loke janma yad īdṛiśham ॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥

tatra taṁ buddhi-sanyogaṁ labhate paurva-dehikam ।
yatate cha tato bhūyaḥ sansiddhau kuru-nandana ॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśho ’pi saḥ ।
jijñāsur api yogasya śhabda-brahmātivartate ॥

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥

prayatnād yatamānas tu yogī sanśhuddha-kilbiṣhaḥ ।
aneka-janma-sansiddhas tato yāti parāṁ gatim ॥

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥

tapasvibhyo ’dhiko yogī ।
jñānibhyo ’pi mato ’dhikaḥ ॥
karmibhyaśh chādhiko yogī
tasmād yogī bhavārjuna

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥

yoginām api sarveṣhāṁ mad-gatenāntar-ātmanā ।
śhraddhāvān bhajate yo māṁ sa me yuktatamo mataḥ ॥