ಅಧ್ಯಾಯ 7
ज्ञानविज्ञानयोग
ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನ ಯೋಗ
ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ತಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
7.1
श्री भगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः
।असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ 7.1 ॥
śhrī bhagavān uvācha
mayyāsakta-manāḥ pārtha yogaṁ yuñjan mad-āśhrayaḥ
asanśhayaṁ samagraṁ māṁ yathā jñāsyasi tach chhṛiṇu || 7.1 ||
7.2
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः
।यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ 7.2 ॥
jñānaṁ te ’haṁ sa-vijñānam idaṁ vakṣhyāmyaśheṣhataḥ
yaj jñātvā neha bhūyo ’nyaj jñātavyam-avaśhiṣhyate || 7.2 ||
7.3
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्िचद्यतति सिद्धये
।यततामपि सिद्धानां कश्िचन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ 7.3 ॥
manuṣhyāṇāṁ sahasreṣhu kaśhchid yatati siddhaye
yatatām api siddhānāṁ kaśhchin māṁ vetti tattvataḥ || 7.3 ||
7.4
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च
।अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ 7.4 ॥
bhūmir-āpo ’nalo vāyuḥ khaṁ mano buddhir eva cha
ahankāra itīyaṁ me bhinnā prakṛitir aṣhṭadhā || 7.4 ||
7.5
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्
।जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ 7.5 ॥
apareyam itas tvanyāṁ prakṛitiṁ viddhi me parām
jīva-bhūtāṁ mahā-bāho yayedaṁ dhāryate jagat || 7.5 ||
7.6
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय
।अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ 7.6 ॥
etad-yonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya
ahaṁ kṛitsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā || 7.6 ||
7.7
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय
।मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ 7.7 ॥
mattaḥ parataraṁ nānyat kiñchid asti dhanañjaya
mayi sarvam idaṁ protaṁ sūtre maṇi-gaṇā iva || 7.7 ||
7.8
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः
।प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ 7.8 ॥
raso ’ham apsu kaunteya prabhāsmi śhaśhi-sūryayoḥ
praṇavaḥ sarva-vedeṣhu śhabdaḥ khe pauruṣhaṁ nṛiṣhu || 7.8 ||
7.9
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ
।जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ 7.9 ॥
puṇyo gandhaḥ pṛithivyāṁ cha tejaśh chāsmi vibhāvasau
jīvanaṁ sarva-bhūteṣhu tapaśh chāsmi tapasviṣhu || 7.9 ||
7.10
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्
।बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ 7.10 ॥
bījaṁ māṁ sarva-bhūtānāṁ viddhi pārtha sanātanam
buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham || 7.10 ||
7.11
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्
।धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ 7.11 ॥
balaṁ balavatāṁ chāhaṁ kāma-rāga-vivarjitam
dharmāviruddho bhūteṣhu kāmo ’smi bharatarṣhabha || 7.11 ||
7.12
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये
।मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि ॥ 7.12 ॥
ye chaiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāśh cha ye
matta eveti tān viddhi na tvahaṁ teṣhu te mayi || 7.12 ||
7.13
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्
।मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ 7.13 ॥
tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṁ jagat
mohitaṁ nābhijānāti māmebhyaḥ param avyayam || 7.13 ||
7.14
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
।मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ 7.14 ॥
daivī hyeṣhā guṇa-mayī mama māyā duratyayā
mām eva ye prapadyante māyām etāṁ taranti te || 7.14 ||
7.15
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः
।माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ 7.15 ॥
na māṁ duṣhkṛitino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ
māyayāpahṛita-jñānā āsuraṁ bhāvam āśhritāḥ || 7.15 ||
7.16
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन
।आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ 7.16 ॥
chatur-vidhā bhajante māṁ janāḥ sukṛitino ’rjuna
ārto jijñāsur arthārthī jñānī cha bharatarṣhabha || 7.16 ||
7.17
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते
।प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ 7.17 ॥
teṣhāṁ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśhiṣhyate
priyo hi jñānino ’tyartham ahaṁ sa cha mama priyaḥ || 7.17 ||
7.18
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्
।आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ 7.18 ॥
udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam
āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṁ gatim || 7.18 ||
7.19
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते
।वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ 7.19 ॥
bahūnāṁ janmanām ante jñānavān māṁ prapadyate
vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā su-durlabhaḥ || 7.19 ||
7.20
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः
।तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ 7.20 ॥
kāmais tais tair hṛita-jñānāḥ prapadyante ’nya-devatāḥ
taṁ taṁ niyamam āsthāya prakṛityā niyatāḥ svayā || 7.20 ||
7.21
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति
।तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ 7.21 ॥
yo yo yāṁ yāṁ tanuṁ bhaktaḥ śhraddhayārchitum ichchhati
tasya tasyāchalāṁ śhraddhāṁ tām eva vidadhāmyaham || 7.21 ||
7.22
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते
।लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान् ॥ 7.22 ॥
sa tayā śhraddhayā yuktas tasyārādhanam īhate
labhate cha tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān || 7.22 ||
7.23
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्
।देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ 7.23 ॥
antavat tu phalaṁ teṣhāṁ tad bhavatyalpa-medhasām
devān deva-yajo yānti mad-bhaktā yānti mām api || 7.23 ||
7.24
अव्यक्तं व्यक्ितमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः
।परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ 7.24 ॥
avyaktaṁ vyaktim āpannaṁ manyante mām abuddhayaḥ
paraṁ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam || 7.24 ||
7.25
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः
।मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ 7.25 ॥
nāhaṁ prakāśhaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛitaḥ
mūḍho ’yaṁ nābhijānāti loko mām ajam avyayam || 7.25 ||
7.26
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन
।भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ 7.26 ॥
vedāhaṁ samatītāni vartamānāni chārjuna
bhaviṣhyāṇi cha bhūtāni māṁ tu veda na kaśhchana || 7.26 ||
7.27
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत
।सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ 7.27 ॥
ichchhā-dveṣha-samutthena dvandva-mohena bhārata
sarva-bhūtāni sammohaṁ sarge yānti parantapa || 7.27 ||
7.28
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्
।ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ 7.28 ॥
yeṣhāṁ tvanta-gataṁ pāpaṁ janānāṁ puṇya-karmaṇām
te dvandva-moha-nirmuktā bhajante māṁ dṛiḍha-vratāḥ || 7.28 ||
7.29
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये
।ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ 7.29 ॥
jarā-maraṇa-mokṣhāya mām āśhritya yatanti ye
te brahma tadviduḥ kṛitsnam adhyātmaṁ karma chākhilam || 7.29 ||
7.30
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः
।प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ 7.30 ॥
sādhibhūtādhidaivaṁ māṁ sādhiyajñaṁ cha ye viduḥ
prayāṇa-kāle ’pi cha māṁ te vidur yukta-chetasaḥ || 7.30 ||