ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನ ಯೋಗ

श्री भगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥

śhrī bhagavān uvācha ।
mayyāsakta-manāḥ pārtha yogaṁ yuñjan mad-āśhrayaḥ ॥
asanśhayaṁ samagraṁ māṁ yathā jñāsyasi tach chhṛiṇu

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥

jñānaṁ te ’haṁ sa-vijñānam idaṁ vakṣhyāmyaśheṣhataḥ ।
yaj jñātvā neha bhūyo ’nyaj jñātavyam-avaśhiṣhyate ॥

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्िचद्यतति सिद्धये।
यततामपि सिद्धानां कश्िचन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥

manuṣhyāṇāṁ sahasreṣhu kaśhchid yatati siddhaye ।
yatatām api siddhānāṁ kaśhchin māṁ vetti tattvataḥ ॥

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥

bhūmir-āpo ’nalo vāyuḥ khaṁ mano buddhir eva cha ।
ahankāra itīyaṁ me bhinnā prakṛitir aṣhṭadhā ॥

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥

apareyam itas tvanyāṁ prakṛitiṁ viddhi me parām ।
jīva-bhūtāṁ mahā-bāho yayedaṁ dhāryate jagat ॥

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥

etad-yonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya ।
ahaṁ kṛitsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā ॥

मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥

mattaḥ parataraṁ nānyat kiñchid asti dhanañjaya ।
mayi sarvam idaṁ protaṁ sūtre maṇi-gaṇā iva ॥

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥

raso ’ham apsu kaunteya prabhāsmi śhaśhi-sūryayoḥ ।
praṇavaḥ sarva-vedeṣhu śhabdaḥ khe pauruṣhaṁ nṛiṣhu ॥

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥

puṇyo gandhaḥ pṛithivyāṁ cha tejaśh chāsmi vibhāvasau ।
jīvanaṁ sarva-bhūteṣhu tapaśh chāsmi tapasviṣhu ॥

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥

bījaṁ māṁ sarva-bhūtānāṁ viddhi pārtha sanātanam ।
buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham ॥

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥

balaṁ balavatāṁ chāhaṁ kāma-rāga-vivarjitam ।
dharmāviruddho bhūteṣhu kāmo ’smi bharatarṣhabha ॥

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि॥

ye chaiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāśh cha ye ।
matta eveti tān viddhi na tvahaṁ teṣhu te mayi ॥

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥

tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṁ jagat ।
mohitaṁ nābhijānāti māmebhyaḥ param avyayam ॥

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥

daivī hyeṣhā guṇa-mayī mama māyā duratyayā ।
mām eva ye prapadyante māyām etāṁ taranti te ॥

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥

na māṁ duṣhkṛitino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ ।
māyayāpahṛita-jñānā āsuraṁ bhāvam āśhritāḥ ॥

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥

chatur-vidhā bhajante māṁ janāḥ sukṛitino ’rjuna ।
ārto jijñāsur arthārthī jñānī cha bharatarṣhabha ॥

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥

teṣhāṁ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśhiṣhyate ।
priyo hi jñānino ’tyartham ahaṁ sa cha mama priyaḥ ॥

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥

udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam ।
āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṁ gatim ॥

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥

bahūnāṁ janmanām ante jñānavān māṁ prapadyate ।
vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā su-durlabhaḥ ॥

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥

kāmais tais tair hṛita-jñānāḥ prapadyante ’nya-devatāḥ ।
taṁ taṁ niyamam āsthāya prakṛityā niyatāḥ svayā ॥

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥

yo yo yāṁ yāṁ tanuṁ bhaktaḥ śhraddhayārchitum ichchhati ।
tasya tasyāchalāṁ śhraddhāṁ tām eva vidadhāmyaham ॥

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान्॥

sa tayā śhraddhayā yuktas tasyārādhanam īhate ।
labhate cha tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān ॥

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥

antavat tu phalaṁ teṣhāṁ tad bhavatyalpa-medhasām ।
devān deva-yajo yānti mad-bhaktā yānti mām api ॥

अव्यक्तं व्यक्ितमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥

avyaktaṁ vyaktim āpannaṁ manyante mām abuddhayaḥ ।
paraṁ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam ॥

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥

nāhaṁ prakāśhaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛitaḥ ।
mūḍho ’yaṁ nābhijānāti loko mām ajam avyayam ॥

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥

vedāhaṁ samatītāni vartamānāni chārjuna ।
bhaviṣhyāṇi cha bhūtāni māṁ tu veda na kaśhchana ॥

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।
सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥

ichchhā-dveṣha-samutthena dvandva-mohena bhārata ।
sarva-bhūtāni sammohaṁ sarge yānti parantapa ॥

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥

yeṣhāṁ tvanta-gataṁ pāpaṁ janānāṁ puṇya-karmaṇām ।
te dvandva-moha-nirmuktā bhajante māṁ dṛiḍha-vratāḥ ॥

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥

jarā-maraṇa-mokṣhāya mām āśhritya yatanti ye ।
te brahma tadviduḥ kṛitsnam adhyātmaṁ karma chākhilam ॥

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥

sādhibhūtādhidaivaṁ māṁ sādhiyajñaṁ cha ye viduḥ ।
prayāṇa-kāle ’pi cha māṁ te vidur yukta-chetasaḥ ॥